سمیه سادات آخشیک، رییس کتابخانه مرکزی، موزه و مرکز اسناد دانشگاه خوارزمی: ۱۹ اردیبهشت، روز اسناد ملی و میراث مکتوب، یادآور ضرورت پاسداشت آن دسته از سرمایههای فرهنگی است که هویت یک ملت را در طول دوران حفظ کردهاند. اسناد تاریخی، پیوند میان گذشته، حال و آینده را ممکن میسازند و بی آنها، هرگونه بازخوانیِ مستندِ مسیر طیشده، ناممکن است. در میان انواع اسناد، آرشیوهای دانشگاهی که روایتگر تاریخ یک نهاد و بازتابدهنده مسیر علم، آموزش و توسعه در یک جامعهاند، اهمیت بیشتری دارند.
موزه و مرکز اسناد دانشگاه خوارزمی با دراختیار داشتن گنجینهای کمنظیر، روایتگر تاریخ تربیت معلم در ایران است و اسناد آن، پیدایی و بالندگی نهادی را به تصویر میکشد که نقشی بیبدیل در شکلگیری آموزش عالی و پرورش معلم در ایران ایفا کرده است. ایده نخستین شکلگیری این مرکز، با گذشت صد و یک سال از تأسیس این نهاد در سال ۱۳۹۸ مطرح و فعالیت رسمی آن از سال ۱۴۰۱ آغاز شد. روز اسناد ملی و میراث مکتوب بهانه درخوری است برای مرور گنجینه اسناد و موزه این دانشگاه.
ساختمان میراثی پروین اعتصامی در دروازه دولت – جایی که امروز بخشی از دانشگام خوارزمی است- حافظ و وارثِ اسناد و یادگارهایی است از شکلگیری «دارالمعلمین مرکزی»، نخستین نهاد رسمی تربیت معلم در ایران. آنچه بر این ساختمان در گذر تاریخ گذشته، فرصت نوشتار دیگری میطلبد. نگاه امروز ما به اسنادی است که مرورشان، بیش از هرچیز داستان کنشگرانی را روایت میکند که در سالهای آغازین سدۀ چهاردهم هجری شمسی و با هدفِ پرورش نیروی انسانیِ کارآمد برای مدارس نوین ایران به پایهریزی "دارالمعلمین" و پرورش معلم همت گماشتند. آنچه سالها بعد با نام دانشسرای عالی، دانشگاه تربیت معلم و اکنون دانشگاه خوارزمی میبینیم، دستاورد گذر از مسیر پرپیچ و خم آن افراد است که اکنون در محتوای بیش از ۸۰۰ عنوان و ۲۰ هزار برگ سند نهفته است.
نگاه تاریخی به اسناد این مجموعه، چهارگانه متمایزی است؛
- دوره نخست: تأسیس و بنیانگذاری دارالمعلمین مرکزی و دارالمعلمین عالی (۱۳۰۰ تا ۱۳۱۲). اسناد این دوره هرچند از نظر تعداد محدود، از ارزش آرشیوی بسیار بالایی برخوردارند؛ از اساسنامه دارالمعلمین تا قانون قانون اجازه تأسیس دانشسراهای عالی و مقدماتی.
- دوره دوم: دورۀ تثبیت و گسترش نهاد با نظارت وزارت فرهنگ (۱۳۱۲ تا ۱۳۳۸). در این دوره، حجم اسناد بیشتر است و احکام استخدام، گزارشهای جاری، آمار دانشجویان و اسناد مالی بخش عمدهای از مجموعه را تشکیل میدهند؛ از استخدام مسعود کیهان، عبدالله شیبانی، احمد بهروزفر تا صادق رضازاده شفق. از پذیرش نخستین دانشجویان دختر در دانشسرای عالی تا جدا شدن دانشسرای عالی از دانشگاه تهران.
- دوره سوم: دورۀ «استقلال قانونی» دانشسرای عالی (۱۳۳۸ تا ۱۳۴۲). اسناد این دوره نشان میدهد که با وجود تصویب قانون استقلال در مجلس شورای ملی، تصمیمهای کلیدی در حوزههای استخدام، بودجه و برنامه درسی در وزارتخانه اتخاذ میشده و استقلال نهاد، بیش از آنکه واقعی باشد، صوری بوده است؛ از قانون استقلال دانشسرای عالی تا گزارشهای محرمانه ساواک.
- دوره چهارم: دورۀ تصمیمهای فراسازمانی و تغییرات نهادی از سوی نهادهای بالادستی (۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷). از تصویبنامۀ انحلال دانشسرای عالی (۱۳۴۲)، تشکیل سازمان تربیت معلم و تحقیقات تربیتی (۱۳۴۶)، ادغام مدرسۀ عالی پارس (۱۳۶۲) تا تغییر نام به دانشگاه تربیت معلم (۱۳۵۳).
این اسناد، تصویری چندلایه از مناسبات قدرت در آموزش عالی ایران در دوره پهلوی به دست میدهد که با مضامینی چون «تمرکز تصمیمگیری در وزارتخانه»، «استقلال صوری در برابر وابستگی واقعی»، «بازتولید مشروعیت از طریق آیینهای تقدیس (جشنها، بازدیدهای شاه و نخستوزیر)»، «نظارت امنیتی بر نهاد تربیت معلم»، و «پیوندهای بینالمللی علمی» آمیخته و زاویهای از این رابطه پیچیده میان «نهاد دانشگاهی» و «نهاد قدرت» را روشن میسازند.
بررسی نوع و محتوای این اسناد نیز تنوعی قابل توجه آنها را نشان میدهد؛ اسناد مربوط به مکاتبهها و تصمیمهای وزارت فرهنگ و وزارت آموزش و پرورش، اسناد داخلی دانشسرای عالی و دانشگاه تربیت معلم، "قوانین و اساسنامههای بنیادین"، "احکام استخدام و انتصاب"، "گزارشهای امنیتی و سیاسی" و "عکسهای تاریخی". آنچه غنای این مجموعه را افزوده، حضور اسناد مربوط به چهرههای ماندگار علمی و فرهنگی ایران مانند احکام استخدام"عباس اقبال آشتیانی"، "بدیعالزمان فروزانفر"و "محمود حسابی" است. در کنار این چهرههای نامدار، اسناد کمنظیری از پیشگامان نهضت مدرسهسازی در ایران نیز در این مجموعه به چشم میخورد؛ اسناد مربوط به "میرزا حسن رشدیه" از جمله درخواست وام برای تأسیس دارالمعلمین و تصدیقنامۀ او از سوی دارالمعلمین تهران که یادگارهایی از نخستین گامهای اساسی در راه تربیت معلم در ایران است. همچنین "قرارداد استخدام . انفصال از خدمت پروین اعتصامی"، شاعره نامدار معاصر که به عنوان کتابدار دانشسرای عالی تهران خدمت میکرد و نمایانگر حضور زنان در عرصۀ مدیریت آکادمیک در دهههای نخستین سدۀ گذشته است.
روز اسناد ملی و میراث مکتوب، روز بازخوانی این حافظۀ گرانسنگ است. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد دانشگاه خوارزمی، خود را موظف به انتشار این میراث مکتوب و فراهم آوردن زمینه دسترسیِ آسانِ پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان به آن میداند. غبار از چهره این گنجینهها زدن و آنها را به زبان امروز سخن گفتن، کاری است که همت جمعی و نگاه ملی را میطلبد. روز اسناد ملی و میراث مکتوب بر همۀ دلبستگان تاریخ، علم و فرهنگ ایران فرخنده باد.